MECHANIZMY WŁADZY KOMUNISTYCZNEJ
Kontrolę nad wszystkimi dziedzinami życia miały zapewnić partii przedstawione poniżej mechanizmy. Jednakże nie wszyscy poddawali się presji. Niezależna myśl, więzy rodzinne, wytrwałość wsi polskiej i jednocząca siła moralna i duchowa Kościoła Katolickiego stanowiły przeciwwagę dla systemu totalitarnego i, w ostatecznym rozrachunku, doprowadziły do jego rozpadu.
a) Centralizm demokratyczny
Pojęcie centralizmu demokratycznego jest wewnętrznie sprzeczne bo demokracja zakłada pluralizm a nie centralizm.
Monopartia. W systemach komunistycznych rządy sprawuje monopartia, która utrzymuje się u władzy za przyczyną manipulowania procesów wyborczych i fałszowania wyników. W Polsce monopartia ta miała nazwę: Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR).
Struktura partii. Na czele partii stał Pierwszy Sekretarz, który miał władzę decydującą. Jako ciało doradcze miał Biuro Polityczne, składające sie z około 10 najbardziej wpływowych postaci w partii. Jako organ wykonawczy I Sekretarz miał Komitet Centralny (KC), składający się z większej liczby (ponad 100) członków z różnych branży życia i z różnych części kraju. W KC działały wydziały zajmujące się głównymi dziedzinami życia. Wzór ten (I sekretarz na czele komitetu) powielał się na kolejnych szczeblach: województwa, miasta, gminy i zakładu. Na samym dole piramidy znajdowała się komórka zwana Podstawową Organizacją Partyjną, zrzeszająca szeregowych członków partii. Informacja i wytyczne zwykle szły z góry w dół, a nie odwrotnie. Od informowania władz partyjnych "co w trawie piszczy" była służba bezpieczeństwa.
Pas transmisyjny. Struktura administracji państwowej dublowała strukturę partyjną. Decyzje strategiczne zapadały w Biurze Politycznym i były przekazywane do rozpracowania w wydziałach KC a następnie do wykonania przez rząd. Podobnie było na niższych szczeblach wojewódzkich, miejskich, gminnych i zakładowych, n.p. decyzje inwestycyjne i produkcyjne były przekazywane dyrekcji przez Komitet Zakładowy.
Organa przedstawicielskie i samorząd terenowy
Rada Państwa firmowała PRL. Był to organ czysto reprezentacyjny do przyjmowania głów państw i do występów międzynarodowych.
Sejm jednoizbowy służył jako parlament ale, pozbawiony prawdziwej władzy legislacyjnej, przypieczętowywał ustawy i uchwały podjęte w instancjach partyjnych. W Sejmie większość mieli członkowie monopartii. Dla pozorów demokracji istniały również dwie małe partie satelickie, koncesjonowane przez monopartię (Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne) oraz prokomunistyczne koło poselskie "PAX", odwołujące się do wartości katolickich, ale niechętnie widziane przez Episkopat Polski. W pewnym okresie istniało również opozycyjne do władzy i aprobowane przez Episkopat koło poselskie "ZNAK".
Front Jedności Narodowej to ciało powołane do kontroli kandydatów wysuwanych do samorządów terenowych, t.zw. rad narodowych i zapewnienia odpowiednich wyników. Rady narodowe również istniały na wszystkich szczeblach i otrzymywały wytyczne z odpowiednich komitetów partyjnych.
Organizacje społeczne. Wszystkie dziedziny życia społecznego były również zrzeszone w strukturę piramidalną ułatwiającą transmisję wytycznych z instancji partyjnych i kontrolę nad działalnością. W zakładach pracy działały związki, zorganizowane na zasadzie branżowej, z centralą wojewódzką i ogólnopolską. Szkolnictwo, środowiska naukowe, twórcze i dziennikarskie, zawody prawnicze, organizacje młodzieżowe, wieś, rzemiosło, handel i usługi były również zrzeszone w ten sam hierarchiczny sposób.
Nomenklatura. Przekazywanie wytycznych i posłuszeństwo zapewniano przez system mianowania na stanowiska kierownicze ludzi sprawdzonych. System ten zwany był nomenklaturą. Jeżeli nie było na miejscu lub w danej organizacji człowieka zaufanego lub dyspozycyjnego wobec władzy to "przywożono w teczce" nazwisko człowieka wyznaczonego przez wyższą instancję partyjną.
b) Państwo policyjne
Ustawy. Za słowami o ochronie ustroju i socjaliźmie krył się interes partii i Związku Sowieckiego. "Gumowe paragrafy" nie dawały żadnej gwarancji obywatelom ale dawały się łatwo naginać do doraźnych potrzeb władzy.
Bezpieka państwem w państwie. Urząd (później: Służba) Bezpieczeństwa był źródłem informacji dla władzy i prawdziwym decydentem w sprawach stosunków władzy ze społeczeństwem. Samo UB było wyłączone spod działania prawa i środki prawne nieraz były używane dla nękania obywateli.
Policja. Obok UB działały inne organa policyjne: Milicja Obywatelska (MO), zorganizowana według tej samej struktury co instancje partyjne, była do pilnowania porządku w miejscu zamieszkania. Wszyscy obywatele mieli obowiązek mieszkania w miejscu zameldowania i nie wolno było przeprowadzać się bez zezwolenia. Paszporty na wyjazdy za granicę również były wydawane przez komendę główną MO. Zmotoryzowane Odwody MO (ZOMO) to były jednostki szybkiego reagowania zaopatrzone w najnowszy sprzęt i używane do pacyfikowania manifestacji społecznych. Ochotnicza Rezerwa MO (ORMO) to ochotnicy, mobilizowani w razie potrzeby do pomocy.
UB, prokuratura i sądy były powiązane nieformalnymi układami partyjnymi i środowiskowymi. UB często nadużywało swych uprawnień. Stosowano jako represję zatrzymania na 48 godzin bez nakazu prokuratora i w oparciu o podejrzenie, bez przedstawienia zarzutu. Zdarzało się, że prokuratura prowadziła sprawę zgodnie z wytycznymi UB, przybierając po prostu sprawę w żargon prawniczy. W postępowaniu sądowym prokurator odgrywał pierwszoplanową rolę. Sądy czasem przymrużały oko na nadużycia w śledztwie. Prokurator mógł wszcząć albo umorzyć sprawę według własnego uzania "ze względu na szkodliwość społeczną czynu".
Zasada niezawisłości sędziów nie zawsze była respektowana. Przewodniczący sądów, którzy sami byli dobierani z klucza partyjnego, dobierali skład orzekający do poszczególnych spraw, co stwarzało okazję do kierowania sędziów dyspozycyjnych do rozpatrywania spraw politycznych.
Rewizji nadzwyczajnej używała prokuratora dla zaskarżenia do Sądu Najwyższego wyroku, którego nie akceptowała.
Rola adwokata była słaba w postępowaniu przygotowawczym jak również w procesie. Ze wszystkich zawodów prawniczych adwokatura była najmniej upolityczniona. Kontrolę sprawowano przez Naczelną Radę Adwokacką, która mogła skreślić z listy w ramach sankcji.
Kolegia d/s wykroczeń zasiadające w składzie amatorskim mogły orzekać karę grzywny lub pracy społecznej.
c) Propaganda i cenzura
Fałsz. W państwie komunistycznym stosowano kontrolę słowa. Słowo było traktowane jako instrument propagandy, urabiania opinii, indoktrynacji. Fałszowano historię po to, by wyolbrzymić znaczenie partii komunistycznej, pokazać jak jej przywódcy są popularni wśród ludzi, zwłaszcza prostych ludzi pracy, wykazać wyższość socjalizmu i pokazać Związek Radziecki w jak najlepszym świetle. Uniemożliwiano ukazywanie się publikacji, które przedstawiały inny punkt widzenia. Nie było niezależnych drukarni. Prasa, radio i telewizja były w rękach partii: podawały spreparowane i tendencyjne informacje, przemilczały fakty niewygodne dla władzy.
Propaganda. Szczególnie dbano o „czystość szeregów” w dużych zakładach pracy. Urządzano akademie, obchody komunistycznych rocznic, stawiano za wzór przodowników pracy, dekorowano gmachy publiczne i zakłady pracy portretami przywódców partyjnych, czerwonymi flagami i transparentami. Robotnicy nie mieli swojej niezależnej reprezentacji. Próby organizowania się poza oficjalnymi strukturami karane były wyrzucaniem z pracy.
Nomenklatura. Namawiano do wstępowania do partii i prokomunistycznych organizacji młodzieżowych, wiejskich. Szczególnie dbano o upartyjnienie wojska, milicji, urzędów centralnych, dużych zakładów pracy. Członkostwo w partii pomagało w karierze. Stąd mówiono „dobry fachowiec, ale bezpartyjny” dla oznaczenia kompetentnego pracownika, który z powodu nie należenia do partii nie może awansować.
Cenzura. Partia miała monopol słowa drukowanego, mówionego. Stosowano cenzurę prewencyjną po to, by zapobiec ukazaniu się rozpowszechnianiu faktów i opinii, w których dopatrywano się treści anty-ustrojowych. Cenzurowano gazety, książki, korespondencję, film, teatr, a później telewizję. Zajmował się tym Główny Urząd Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk, który otrzymywał instrukcje od partii i bezpieki. W razie przemycenia niecenzuralnych treści wyciągano konsekwencje wobec redaktorów odpowiedzialnych, albo zmniejszano nakład lub pieniądze. Już w marcu 1964 Grupa 34 pisarzy i naukowców wystosowała list przeciwko ograniczeniom cenzury. W drugiej połowie lat 70. powstał tzw. niezależny obieg publikujący poza cenzurą.
d) Gospodarka sterowana
Plan. W gospodarce przyjęto zasadę gospodarki planowej. Opracowywano plany kilkuletnie i okresowe. Każdy zakład pracy był zmuszony do wykonania planu. Plan opracowywano w oderwaniu od potrzeb rynku. Niektóre plany były sztuką dla sztuki zakładały np. przerobienie pewnej ilości surowców. Dla wykonania planu produkowano to, co było łatwiej wykonać, a nie to, co akurat było potrzebne. Pod koniec lat 70 powszechnym zjawiskiem stało się rozkradanie mienia państwowego.
Ideologia postępu. Zakładano uprzemysłowienie, które miało dać robotnikom pracę i doścignąć inne kraje. Stawiano na przemysł ciężki energochłonny: górnictwo i hutnictwo. Liczono na poparcie klasy robotniczej, która rozwijając się miała poczuwać się do wdzięczności wobec władzy i popierać ją. Budowano duże zakłady pracy, które ułatwiały kontrolę ludzi.
"Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej". Polska gospodarka pracowała na potrzeby całego bloku jako członek Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. W ramach podziału pracy dbano o to, by nikt nie mógł się uniezależnić od Związku Radzieckiego. W stosunkach między krajami RWPG stosowano sztuczną jednostkę płatniczą zwaną rublem transferowym, która nie była prawdziwym pieniądzem.
Kontrola rynku i produkcji. Utrudniano działalność prywatnym przedsiębiorcom nie dając im zezwoleń, materiałów, nakładając na nich podatki i nasyłając ciągle kontrole. Zmuszano ich do dawania łapówek. Dyskredytowano ich jako burżujów (w mieście) i kułaków (na wsi). Kontrolowano ściśle także handel i usługi. Centralnie planowana gospodarka nie dostarczała dosyć towarów na potrzeby rynku. W latach 80 wprowadzono kartki na podstawowe artykuły, jak n.p. mleko, cukier i mięso.
Ceny. Mechanizm podaży i popytu nie funkcjonował ponieważ ceny towarów byłu ustalane w oderwaniu od rzeczywistej wartości towarów i kosztów produkcji. Ceny żywności były utrzymywane na sztucznie niskim poziomie, aby nie drażnić społeczeństwa. Każdorazowa próba podwyższenia cen żywności doprowadzała do protestów społecznych. Tak było w latach w 1956, 1970, 1976 i 1980. Niektóre były krwawo stłumione.
Czarny rynek. Cechą gospodarki komunistycznej był czarny rynek. Poszukiwane towary można było kupić na bazarach, lub na wsi – żywność poza państwowym systemem dystrybucji. W latach 50 działały sklepy "za żółtymi firankami", w których zaopatrywali się funkcjonariusze partii i bezpieki. W rozdziale żywności faworyzowano niektóre zawody jak np. górników lub milicjantów. W latach 70 otwarto sklepy z wybranymi towarami z importu (Pewexy), które sprzedawały towary za dolary.
Rolnictwo. Po wojnie chciano skolektywizować rolnictwo przejmując duże gospodarstwa rolne i rozdając rolnikom lub małorolnym. Zupełnej kolektywizacji wsi (przejęcia własności ziemi przez państwo) zaniechano z powodu oporu chłopów. Duże gospodarstwa rolnej (PGR) powstały głównie na ziemiach zachodnich i były objęte gospodarką planową.