Hm. Rzpl. Helena Gepnerówna Śliwowska Grażyńska

Helena Gepnerówna urodziła się 26.X.1895r. w Warszawie.  Ojciec Bolesław Gepner był znanym i cenionym lekarzem okulistą, ordynariuszem i prezesem Polskiego Instytutu Oftalmicznego w Warszawie.  Matka Teresa z Malinowskich.  Atmosfera domu, w którym wzrastała Helena czuła była na potrzeby społeczne.  Znaczny wpływ miały też kontakty z patriotyczną rodziną Zdziarskich, w majątku których w Grotowicach pod Warszawą Helena często bywała i ze swym bratem spędzała wakacje.  Tam też budziły się Heleny zamiłowania przyrodnicze i przyszły kierunek studiów ogrodniczych.

W szkole prowadzonej przez ciotkę Józefę Gepnerówną zetknęła się z ruchem niepodległościowym i konspiracyjnym skautingu.  W 1913r. zorganizowała w szkole zastęp.  Była więc z historią harcerstwa związana od początków jego powstania w Warszawie.

Latem 1914r. Helena przy poparciu Zarzewia wyjechała na kurs skautowy odbywający się pod zaborem austriackim w Skolem.  Wybuch wojny światowej uniemożliwił jej powrót do Warszawy.  Dopiero przy pomocy Czerwonego Krzyża, drogą okrężną przez Szwecję, jesienią mogła powrócić do Warszawy.  Zatrzymana w tym czasie w Zakopanem zetknęła się z działalnością skautową Olgi i Andrzeja Małkowskich.

W Warszawie zaczęły powstawać nowe jednostki i drużyny, dla których Helena, przy współpracy Ireny Rebandelównej  opracowywała projekty programów i prób harcerskich, wykorzystując wiadomości zdobyte na kursie. W 1915r. Helena weszła w skład komendy polskich skautek w Warszawie pod nazwą Związek Skautek Polskich.

W listopadzie 1916r. Helena wzięła udział w odbywającym się w Warszawie Zjeździe, na którym wszystkie organizacje skautowe na terenie zaboru rosyjskiego połączyły się w jeden Związek Harcerstwa Polskiego.  W powołanej w 1917r. Naczelnej komendzie utworzono Główną Kwaterę, w której sekcję żeńską powierzono Helenie Gepnerównej.

W 1918r. 1-2 listopada odbył się w Lublinie Zjazd połączeniowy wszystkich organizacji skautowych z całej Polski / byłych trzech zaborów / w jeden Związek Harcerstwa Polskiego.  Uczestnicząca w tym Zjeździe Helena Gepnerówna została wybrana do NRH.

Bezpośrednio po Zjeździe Helena Gepnerówna  z Marią Zdziarską i grupą harcerek warszawskich udały się do Lwowa z pomocą sanitarną  polskim oddziałom, biorącym udział  w obronie Lwowa.  Dostała się tam do niewoli ukraińskiej, z której udało się jej uciec.

W czasie wojny 1920r. Helena organizowała wspólne z Marią Zdziarską przyfrontową pomoc sanitarną i objęła komendę na czołówce sanitarnej „Czujka”.  Za swą działalność została potem odznaczona Krzyżem Niepoległości.

Po zakończeniu działań wojennych wróciła do Warszawy na dalsze studia.

W 1921r. Helena weszła na stałe do GKH-rek kierując Wydziałem Programowym.  W 1922r. objęła funkcję Komendantki Chorągwi Warszawskiej rozwijając jej działalność organizowaniem corocznych obozów stałych i wędrownych.  Pod komendą Heleny Gepnerównej, Warszawska Chorągiew Harcerek w liczbie 204 wzięła udział w Zlocie w Świdrze prowadzonym przez Olgę Małkowską.

Walny Zjazd ZHP odbywający się w 1927r. w Warszawie przyznał współtwórcom Związku stopień Harcmistrzów Rzeczpospolitej, obok siedmiu Harcmistrzów, także  cztery Harcmistrzynie Rzeczpospolitej, którymi zostały : Olga Małkowska, Jadwiga Falkowska, Maria Wocalewska i Helena Gepnerówna.

W 1930r. Helena została członkinią Towarzystwa Przyjaciół Dworku Cisowego, projektującego budowę szkoły dla starszej młodzieży wychowanków Dworku Cisowego.  Należała też do Rady Nadzorczej Harcerskiego Biura Wydawniczego „Na Tropie”.  Brała udział w Międzynarodowej Konferencji Skautek w 1934r. w Adelboden w Szwajcarii.

Podczas Jubileuszowego Zlotu w Spale w 1935r. była Komendantką Zlotu Harcerek.

Po wyjściu za mąż za Michała Grażyńskiego więcej czasu poświęcała rodzinie.  Niemniej jako wiceprzewodnicząca ZHP zajmowała się sprawami wydawniczymi Naczelnictwa i działalnością Funduszu żeglarskiego.  Przyczyniła się bardzo wydatnie do powstania ośrodków żeglarskich na Pomorzu i na jeziorze Narocz na Wileńszczyźnie, jak też do  zakupienia jachtu „GRAŻYNA” dla harcerek.

Wybuch drugiej wojny spowodował, że z rodziną znalazła się w Anglii i stanęła wobec potrzeby zajęcia się polską uchodźczą młodzieżą.  Na pierwszej kolonii w 1943r. zorganizowała drużynę harcerek „Wisła”, która szybko rozwinęła się w hufiec „Bałtyk”.  Dla polskich dziewcząt, rozproszonych w różnych szkołach i zakładach naukowych w Anglii i Szkocji, zorganizowała drużynę korespondencyjną.  Prowadziła obozy i kursy dla przyszłych kierowniczek pracy harcerskiej.  Wyszukiwała do pracy instruktorki.  Wśród skautek angielskich organizowała pomoc dla harcerek opuszczających niemieckie obozy koncentracyjne.

Na pierwszej powojennej NRH odbywającej sie 30.1 -3.2.1946r. w Enghien pod Paryżem, Helena Grażyńska została wybrana Naczelniczką Harcerek p.g.K.

Na NRH w 1950r. została wybrana Komisarką Zagraniczną.  Działalność na odcinku międzynarodowym objęła po Oldze Małkowskiej.  Pełniła ją w trudnej sytuacji, gdy Światowe Biuro Skautowe odmówiło członkostwa ZHP poza Krajem, jako nie działającego na terenie swego kraju.

Grażyńska na tej funkcji wykazała znajomość spraw skautowych i polskich, jak też dużo taktu i zręczności w przedstawianiu naszych spraw na odcinku międzynarodowym.  Utrzymywała przyjazne stosunki z dyrektorką Miedzynarodowego Biura Skautek, szukając dróg do przedkładania na konferencjach Międzynarodowych Skautek potrzeby uznania nas w myśl braterstwa skautowego i jako jednej z organizacji założycielskich.

Z organizacją skautek angielskich utrzymywała serdeczny i żywy kontakt.  Odbywały się wspólne coroczne spotkania instruktorek z okazji Dnia Myśli, wymiana dziewcząt na obozach i imprezach Thinking Day.  Grażyńska uważała, że utrzymanie kontaktów międzynarodowych i zdobywanie przyjaciół dla Polski jest naszą służbą dla Kraju.

W ramach rozwijania harcerskiego programu w celach kształceniowych i utrzymywania kontaktów z rozwijającymi się ośrodkami harcerskimi w wolnym świecie poza Krajem, Grażyńska założyła i redagowała od stycznia 1950r. do marca 1959r. pismo dla drużynowych p.t. „ZNICZ”.Ciekawie redagowane pismo wzbogacały ilustracjami Magda Sawicka, Irena Bogdanowicz i inni, administrację prowadziła Barbara Stankiewicz-Kowalewska.  Na treść składały się materiały programowe, kronika bieżących wydarzeń, wiedza o Polsce.  Do dziś wiele młodych instruktorek korzysta z jej wskazówek do swej pracy.  W ZNICZu Grażyńska prowadziła akcje: „Uczmy dzieci mówić po polsku” i „Szukajmy polskich pamiątek po świecie” co miało szeroki i żywy odźwięk wśród młodzieży harcerskiej w nadesłanych do Redakcji opisach odnalezionych objektów z wielu stron świata.

Z inicjatywy Grażyńskiej ukazało się w Londynie w 1946r. wydawnictwo zuchowe p.t. „Podróż zuchowa” pod redakcją dz. harc. Hanny Smoleńskiej.

Życzliwość dla ludzi Heleny Grażyńskiej, jej pogoda ducha, zdolność jednania sobie ludzi i nawiązywania przyjaźni oraz zdolności organizacyjne jak też duże doświadczenie dotąd prowadzonej pracy, w działalności Jej poza Krajem przynosiły obfity plon w rozwijającej się Organizacji Harcerek poza Krajem.  Na trudne warunki i różne, przeszkody, o których wiemy, nigdy nie narzekała.  Była skromna, nie opowiadała o swojej poprzedniej działalności.  Była dobrym przyjacielem w potrzebie.  Umiała okazać pomoc i serce tym, którzy tego potrzebowali, a szczególnie młodym.  Harcerstwu Grażyńska oddana była całą duszą i w pracy niestrudzona.  Miała dla niej poparcie swego Męża wieloletniego Przewodniczącego ZHP, który rozumiał i wspierał jej działalność na terenie harcerskim i międzynarodowym.

Po przewlekłej chorobie, 30 października 1972r. Helena Grażyńska odeszła na Wieczną Wartę, z wielkim smutkiem żegnana przez najbliższych współpracowników i liczną młodzież harcerską.

Pochowana na londyńskim cmentarzu obok swojego Męża.

Druhna H. Grażyńska współtwórczyni Organizacji Harcerek od swych początków, jak i po drugiej wojnie światowej poza Krajem, w swoich artykułach w ZNICZu wskazywała na znaczenie przykładu w wychowaniu przedstawiając przede wszystkim sylwetkę Baden Powella wychowawcy prawych przyjaciół całego świata.  Wspomniała o uroczej postaci instruktorki hm Henryki Braunowej, matki hm Jerzego Brauna twórcy „Płonie ognisko...”  Przypominała o idei Dnia Myśli i rozwijaniu przyjaźni ze skautingiem międzynarodowym.  Między innymi tematami metodycznymi zapoznała nas z metodami wychowania dzieci osieroconych szwajcarskiej wioski Pestalozziego.  Jak pamiętamy w Polsce Organizacja Harcerek prowadziła przez Szkołę Instruktorek na Buczu prewentoria dla dzieci zagrożonych gruźlicą i Domy Opieki nad dziećmi, ofiarami drugiej wojny światowej.

Archiwum GKH-rek. p.K. w Londynie

Historia Harc.Polskiego, W.Błażejewski, wyd.II.Warszawa 1985, s.416

Harcerki w ruchu niepodległościowym, M.Wocalewska, Warszawa 1929

Harcerki 1939-1945, Relacje i pamiętniki, wyd.PAN,Warszawa 1994, s.813, s.364

Harcerki 1911-1939, Hist.program, wychowanie, Państw.Wyd.Naukowe, W-wa 1990

Pełnić Służbę, A.Zawadzka, PIW Warszawa 1983, s.578

Harcerstwo Zeńskie w Warszawie, A.Zawadzka, Warszawa 1995, s.406

Olga Małkowska, Z.Florczak i A.Olszańska, wyd.ZHR, Warszawa 1998, s.317

Relacje I.Rebandel -Mydlarzowej, E.Adrzejowskiej i H.Smoleńskiej

Kronika Hufca Harcerek „Bałtyk” w Londynie

Źródło: INSTRUKTORKI Organizacji Harcerek ZHP poza Krajem po drugiej wojnie światowej, hm Władysława Seweryna Spławska, Główna Kwatera Harcerek, Londyn 2004r.

Wrócić do strony "Nasze Instruktorki"