Hm. Rzpl. Henryk Glass

Urodził się w 19-go maja 1896r. w Dąbrowie Górniczej. W 1905r. rodzina wyjechała do Kijowa, gdzie jego ojciec otrzymał pracę w dyrekcji polskiej fabryki a on sam został uczniem Gimnazjum Realnego im. Świętej Katarzyny. Kijów wchodził wówczas w skład rosyjskiego imperium carskiego. Młody Henryk włączył się do działalności niepodległościowej i wkrótce stanął na czele Korporacji Uczniowskiej, tajnej organizacji zrzeszającej polską młodzież gimnazjalną, która pragnęła poznawać historię i kulturę polską. W tym samym okresie powstawały pierwsze zastępy harcerskie w Kijowie, zasilone po wybuchu I Pierwszej Wojny Światowej przez harcerzy – uchodźców z terenów Polski zajętych przez Niemców. Jako delegat Korporacji Uczniowskiej Henryk wszedł w kontakt z Naczelną Komendą Skautową, a 20-go lutego 1915r. wstąpił do tajnego jeszcze wówczas ruchu skautowego. W maju zdał maturę i poprowadził pierwszy obóz harcerski na Ukrainie, a następnie wziął udział w kursie instruktorskim. Jesienią rozpoczął studia w Kijowskim Instytucie Handlowym. W Saratowie nad Wołgą, dokąd ewakuowała się jego uczelnia ze względu na działania wojenne, zorganizował dwie drużyny skautowe i objął komendę hufca. Tam też ukończył tajną szkołę podoficerską Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Po powrocie do Kijowa, na wiosnę złożył Przyrzeczenie a pod koniec 1916r. objął II Kijowską Drużynę i zrobił z niej Drużynę Sztabową Naczelnika Harcerstwa. Awansował na przybocznego Naczelnika Harcerstwa Polskiego w Kijowie, późniejszego Przewodniczącego ZHP, Stanisława Sedlaczka.

Po abdykacji cara w marcu 1917r. harcerstwo polskie w Kijowie zaczęło działać jawnie.  W maju Henryk został mianowany instruktorem i wydał wspólnie z Tadeuszem Sopoćko harcerski podręcznik techniczny pod tytułem „Książeczka Harcerza”. W lipcu wstąpił na ochotnika do 1 Korpusu Polskiego w armii rosyjskiej pod dowództwem generała Dowbora-Muśnickiego. Podczas dwumiesięcznego turnusu w szkole artylerii zajął się werbunkiem Polaków do tajnej Polskiej Armii, zaś wiosną 1918 r. organizował harcerski wywiad dla II Korpusu Polskiego generała Hallera. Po rozbrojeniu I Korpusu i powrocie do Kijowa latem 1918r. prowadził zajęcia dla przyszłych instruktorów, a w październiku był delegatem Naczelnictwa Harcerskiego na Rusi i w Rosji na Zjazd połączeniowy ZHP w Lublinie. Aby dotrzeć do Lublina trzeba było przedzierać się przez Lwów, gdzie właśnie rozpoczęły się walki ukraińsko-polskie. W drodze powrotnej wiózł tajne rozkazy od polskich władz wojskowych dla POW w Kijowie. Zatrzymany przez oddział ukraiński zbiegł unikając rozstrzelania i dzięki polskiemu kolejarzowi dotarł do Kijowa.

W grudniu został zastępcą Naczelnika a w styczniu 1919r. p.o. Naczelnika na Rusi i w Rosji. W 1919r. zdał egzamin dyplomowy w Kijowskim Instytucie Handlu Zagranicznego. Po zajęciu Kijowa przez bolszewików nasiliły się represje wobec Polaków. Uniknął aresztowaniu uciekając w przebraniu żołnierza bolszewickiego. Po przejściu frontu i złożeniu raportu został przydzielony do wywiadu Wojska Polskiego. Równocześnie, jako kierownik Wydziału Wschodniego w Głównej Kwaterze Harcerzy kierował harcerską działalnością wywiadowczą na Ukrainie. Pod koniec 1919r. wyjechał raz jeszcze za linię frontu z rozkazami i pieniędzmi dla POW walczącej z bolszewikami w Kijowie i Odessie.  W drodze przez Rumunię został zatrzymany przez żołnierzy rumuńskich ale kolejny raz wymknął się z opresji. W 1920r. kierował harcerską grupą dywersyjną działającą na tyłach Armii Czerwonej. Swoje wspomnienia z tych lat opisał w książce „Na szlaku Chudego Wilka”.

W październiku tegoż roku został zdemobilizowany w celu kontynuowania studiów na kierunku ekonomicznym w Wyższej Szkole Handlowej w Warszawie, którą ukończył w 1924r. W latach 1921–1924 był Naczelnikiem Harcerzy. Wielokrotnie reprezentował ZHP na międzynarodowych kursach, konferencjach i zlotach skautowych. W ciągu jego trzech kadencji okrzepły i umocniły się struktury i programy organizacji harcerzy w niepodległym państwie polskim i powstały podstawy kształcenia kadr instruktorskich. Wprowadzono system stopni instruktorskich i Henryk został jednym z pięciu pierwszych harcmistrzów w 1924r. a w grudniu 1927r., jako jeden z ośmiu twórców ruchu harcerskiego, otrzymał stopień Harcmistrza Rzeczypospolitej. W programach pracy harcerskiej przywiązywał wielką wagę do wszechstronnego wychowania: sprawności fizycznej, umiejętności praktycznych, kształtowania umysłu i siły ducha. Miał duży wkład w rozwój ideologii harcerskiej. W 1923r. wydał podręcznik harcerski p.t. „Gawędy z Drużynowym”. W harcerstwie widział ”wielki odrodzeńczy ruch społeczny oparty na zasadach chrześcijańskich i narodowych”. W 1924r. wydał „Harcerstwo jako czynnik odrodzenia narodowego”. Inaczej widzieli priorytety wychowawcze instruktorzy związani z obozem piłsudczykowskim. Różnice narastały stopniowo. W latach 1930-1939 był w opozycji wobec władz harcerskich, którym zarzucał zbyt ścisłe wiązanie Związku z obozem rządowym. Pomimo osobistych sympatii politycznych, sam nigdy nie był członkiem żadnej partii politycznej i uważał, że działacze partii i stronnictw politycznych nie powinni zasiadać we władzach harcerskich. Swoje opinie przedstawiał w artykułach dla prasy harcerskiej i ogólnej.

W latach 1925–1939, razem ze Stanisławem Sedlaczkiem prowadził społecznie ośrodek dokumentacji i biuro studiów „Porozumienie Antykomunistyczne”. Osobiste doświadczenia z Kijowa podczas rewolucji październikowej i rządów bolszewików uczuliły go na zagrożenie płynące z metod i mechanizmów władzy komunistycznej. W pracy tej dobierał współpracowników spośród instruktorów i miał poparcie Episkopatu Polski. Redagował miesięczniki „Walka z bolszewizmem” a następnie „Prawda o komuniźmie” i wydał szereg książek. Za tę działalność władze sowieckie wydały na niego wyrok śmierci. Zawodowo zajmował się prowadzeniem działu technicznego firmy ojca, która zaopatrywała cukrownie w sprzęt. W 1925 r. ożenił się z Elą Grabską, harcerką z drużyny Olgi Drahonowskiej we Lwowie, sanitariuszką podczas obrony Lwowa i córką Profesora Stanisława Grabskiego.

Jako oficer rezerwy, w chwili wybuchu II Wojny Światowej zameldował się z prośbą o powołanie do służby czynnej. Został skierowany do referatu sowieckiego w wywiadzie wojskowym ale rwał się do walki i po kilku dniach wyjechał na wschód. W Lublinie powierzono mu dowództwo oddziału rozbitków z 14-go Pułku Artylerii Lekkiej z rozkazem dotarcia do Kamionki Strumiłłowej niedaleko Lwowa. Po wkroczeniu armii sowieckiej do Polski 17-go września rozwiązał oddział a sam zdecydował się przedrzeć do Lwowa, który jeszcze się bronił. Dostał się do niewoli niemieckiej ale udało mu się zbiec z pociągu wiozącego jeńców polskich do Oflagu.

1-go października dotarł do Warszawy i wraz z bliskimi mu ideowo instruktorami harcerskimi stworzył tajną organizację „Harcerstwo Polskie” (znaną pod kryptonimem „Hufce Polskie” lub „HP”) i został członkiem Rady Naczelnej HP. W tym samym czasie zgłosił się do pracy konspiracyjnej w wywiadzie Służby Zwycięstwu Polski (późniejszej Armii Krajowej). W ramach tej pracy odtworzył Centralne Biuro Porozumienia Antykomunistycznego, włamując się do zaplombowanego przez Niemców budynku i wykradając dokumentację i poufne dane na temat przedwojennych współpracowników. Zakonspirowane biuro pracowało przez cały czas okupacji jako tajna komórka wywiadu AK pod kryptonimem „W”, dostarczając m.in. materiały dla rządu polskiego we Francji a późniejw Londynie. W grudniu został zatrzymany przez Gestapo, które zaproponowało mu współpracę antykomunistyczną oraz zapisanie się na listę Volksdeutschów (osób, którym przyznawano obywatelstwo niemieckie na podstawie pochodzenia – w tym przypadku ze względu na nazwisko). Henryk odmówił zarówno współpracy jak i obywatelstwa i dano mu spokój. Powrócił do pracy w cukrowni ojca. W lutym 1944r. brał udział w rozmowach z emisariuszem Rządu Polskiego hm Tadeuszem Chciuk-Celtem w sprawie połączenia dwóch konspiracyjnych organizacji harcerkich: Hufców Polskich i Szarych Szeregów. Niestety zanim rozmowy zjednoczeniowe doszły do skutku wybuchło Powstanie.

W Powstaniu Warszawskim koordynował działalność wywiadowczą członków oddziału osłonowego „W”, którzy zostali piątkami przydzieleni do batalionów „Zośka” i „Gustaw” na Starówce. W ostatnim dniu walki na Starówce ewakuował się kanałami do Śródmieścia. Za męstwo w Powstaniu Warszawskim przyznano mu krzyż Virtuti Militari.

Po Powstaniu wznowił działalność grupy „W”. Po rozwiązaniiu AK w styczniu 1945r. przystąpił do konspiracyjnej grupy NIE, pragnącej kontynuować walkę o niepodległość. Kiedy w marcu władze sowieckie zaprosiły przywódców Polski Podziemnej na rozmowy ostrzegał Komendę Główną AK i Delegaturę Rządu RP przed podstępem i nie przyjął propozycji udziału jako ekspert w rozmowach. Bardzo szybko okazało się, że jego przewidywania były słuszne – szesnastu przywódców aresztowano w Pruszkowie, wywieziono do Moskwy, postawiono przed sowieckim sądem wojskowym i w czerwcu skazano na wiele lat więzienia, którego większość przywodców nie przeżyła. Poszukiwany przez tajną policję sowiecką (NKWD) i polską (KBW), latem 1945r. przedarł się przez zieloną granicę do Czechosłowacji. Tam skontaktował się z ambasadą brytyjską i został przewieziony do Anglii. Odtąd używał nazwiska Stanisław Jankowski.

Po przyjeździe do Anglii, prowadził badania nad komunizmem. Jego artykuły były publikowane w wielu językach i docierały do odbiorców w różych częściach świata. W latach 1948-1957 prowadził obóz dla zdemobilizowanych żołnierzy polskich w Kelvedon a następnie był kierownikiem oświaty w hostelu Stover, gdzie umieszczono 800 Polaków przybyłych z obozów w Afryce. Wspierał również pracę harcerską. Uzyskał angielskie kwalifikacje zawodowe i do chwili przejścia na emeryturę w 1966r. pracował jako espert od uzdrawiania ekonomicznego podupadających firm. W 1980r. otrzymał doktorat Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w dziedzinie nauk politycznych za pracę o komuniźmie.

Po przyjeździe do Londynu był współorganizatorem Koła Harcerzy i Harcerek z lat 1910-1945  a w 1961r. utworzył przy nim Harcerską Komisję Historyczną, której przewodniczył do 1980r. Komisja zebrała duży materiał źródłowy, szczególnie na temat początków ruchu harcerskiego i wydała szereg zeszytów z historii harcerstwa. W latach 1964-1967 był członkiem Komisji Rewizyjnej ZHP poza granicami Kraju a w latach 1967-1976 był członkiem Głównej Kwatery Harcerzy. Był autorem wielu artykułów harcerskich. W 1973 r. wydał rozważania na temat Prawa Harcerskiego p.t. „Życie Radosne”. Używał pseudonimu „Chudy Wilk”.

Henryk Glass był człowiekiem prawym, słownym, obowiązkowym, o silnym charakterze i ogromnej energii. Był bardzo spostrzegawczy i zaradny; miał szybki refleks i zmysł organizatorski. Piętnował zło i wzywał do „mnożenia dobra”. Całe życie kierował się harcerską ideą służby Bogu, Polsce i bliźnim.

Zmarł 14-go stycznia 1984 r. w Londynie.

Źródła:

Początki ruchu harcerskiego. Harcerski zeszyt historyczny nr. 1/1, Londyn c. 1970

Harcerski Słownik Biograficzny, Tom II, Wyd. Muzeum Harcerstwa, Warszawa, 2008r.

Wrócić do strony "Nasi Instruktorzy"